Doğu Anadolu’nun en özgün yerleşimlerinden biri olan Erzincan’ın Kemaliye ilçesine bağlı Akçalı (Sosik) Köyü, sadece fiziksel bir çöküşle değil, aynı zamanda yüzyıllara dayanan mimari bir hafızanın silinmesi tehlikesiyle karşı karşıya. Bilimsel bir araştırma, bölgedeki geleneksel konut dokusunun hem çevresel faktörler hem de hatalı müdahaleler nedeniyle hızla özgünlüğünü yitirdiğini ortaya koyuyor.
Geçmişin İzleri Sac Levhalarla Kaplı
Akçalı Köyü’nün mimari kimliğini oluşturan yığma kâgir moloz taş duvarlar, ahşap döşemeler ve özel yapım düz damlar, bugün ciddi bir baskı altında. Yapılan analizler, özgün düz damların üzerine inşa edilen trapez sac kaplamaların, yapının tarihi estetiğini bozduğunu ve fiziksel direncini zayıflattığını gösteriyor.
Hatalı Müdahaleler Yapıları Yıkıma Sürüklüyor
Araştırma, köydeki yapısal bozulmaların sadece doğa kaynaklı olmadığını, asıl yıkıcı etkenin “kullanıcı kaynaklı niteliksiz onarımlar” olduğunu vurguluyor. Özellikle:
İşlev Kaybı: Geleneksel konutların depo veya ahır olarak kullanılması, taşıyıcı ahşap öğelerin deforme olmasına ve döşemelerin ağır yük altında kalmasına neden oluyor.
Yanlış Altyapı: Konutların içine sonradan eklenen mutfak ve tuvalet gibi ıslak hacimler, doğru yalıtılmadığı takdirde tesisat sızıntılarına yol açarak ahşap taşıyıcıların çürümesini tetikliyor.
Doku Bozulması: Pencere boyutlarının değiştirilmesi, PVC doğramalar kullanımı ve sac kaplı kapılar, köyün kültürel mirasını görünmez kılıyor.
Koruma İçin Bütüncül Yaklaşım Şart
Bilimsel veriler, köydeki konutların yalnızca %18,8’inin mimari özgünlüğünü koruyabildiğini işaret ediyor. Bu değerlerin geleceğe aktarılması için uzmanlar, Kemaliye genelindeki koruma çalışmalarıyla entegre bir “kırsal sit” statüsü ve yerel halkın bilinçlendirilmesini içeren bir “kırsal tasarım rehberi” öneriyor. Ayrıca, bölgedeki somut olmayan kültürel ritüellerin (oda yakma, geleneksel yapı ustalığı) turizm rotalarıyla desteklenerek yaşatılması, yerleşimin yeniden hareket kazanması için kritik bir adım olarak görülüyor.
Kaynak: Ünlü, T. (2024). Erzincan İli, Kemaliye İlçesi, Akçalı (Sosik) Köyü Geleneksel Konutlarının Mimari Özellikleri ve Koruma Sorunları (Yüksek Lisans Tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. Tez No; 862535
