Cumhuriyetin kuruluşunun hemen ardından, idari yapının yeniden şekillendiği kritik bir dönemde Erzincan’da valilik koltuğuna oturan sekiz ismin biyografik ve idari faaliyetleri, modern Türkiye’nin idare tarihine ışık tutan yeni bir araştırmayla gün yüzüne çıktı. 1924-1939 yıllarını kapsayan bu bilimsel çalışma, şehir yönetiminin merkezden taşraya uzanan değişim serüvenini, o dönemin idarecilerinin kişisel ve mesleki profilleri üzerinden okuyucuya sunuyor.
İdare Geleneğinde Yeni Bir Bakış
Türk devlet geleneğinde valilik, sadece bürokratik bir makam değil, devlet ile millet arasında güven ve koruma sağlayan tarihsel bir köprü olarak kabul edilmiştir. Atatürk döneminde Erzincan’da görev yapan valiler üzerine yapılan bu biyografik çalışma, vilayet idaresinin nasıl yapılandırıldığını ve bu süreçte yöneticilerin oynadığı rolü derinlemesine analiz ediyor. Araştırma, valilerin sadece birer devlet görevlisi olmadığını, aynı zamanda şehrin sosyal, eğitsel ve fiziksel kalkınmasında öncü birer misyon üstlendiklerini ortaya koyuyor.
Erzincan’ın Modernleşme Adımları
Araştırmanın öne çıkardığı en çarpıcı verilerden biri, valilik görevlerinin şehirdeki fiziksel ve kültürel dönüşümle doğrudan bağıdır. O dönemde Erzincan’da gerçekleştirilen pek çok modernleşme hamlesi, valilerin bizzat yürüttüğü idari faaliyetler ile şekillenmiştir:
Eğitimde Seferberlik: İl özel idaresi ve milli eğitim müdürlükleri iş birliğiyle birçok okul inşa edilerek eğitim ağının genişletilmesi temel hedeflerden biri olmuştur.
İletişim ve Ulaşım: Ali Kemali Bey döneminde Erzincan ile Erzurum arasında telefon haberleşmesinin kurulması, iletişimin şehre kazandırılması açısından devrim niteliğinde bir adım olarak kaydedilmiştir.
Mimari ve Sanayi: Erzincan’da inşa edilen tren garı gibi yapıların, şehrin lojistik ve ulaşım altyapısında hayati bir rol üstlendiği görülmektedir.
Kültürel Miras: Tarihi kalıntıların (örneğin Altıntepe) gün yüzüne çıkarılması ve halkevlerinin faaliyetleri, valilerin şehri sadece idari değil, kültürel anlamda da dönüştürme gayretlerini simgelemektedir.
Sekiz Vali, Bir Şehir
Araştırma, Hasan Faiz Bey ile başlayan ve Mehmet Fahri Özen ile devam eden 15 yıllık süreçte; Ahmet Cevdet Bey, Mehmet Fevzi Daldal, Ahmet Azmi Heper, Hasan Tahsin Bayatlı, Ali Kemali Aksüt ve Ahmet Muhtar Bey’in Erzincan’daki faaliyetlerini mercek altına alıyor. Her bir valinin kişisel biyografisi, memuriyet geçmişi ve görev yaptığı dönemde şehre kattığı değerler, arşiv belgeleri ışığında ilk kez bu kadar kapsamlı bir şekilde bir araya getirilmiş oluyor.
Hasan Faiz Ergun (1924-1926): Görev döneminde özellikle eğitim alanında yenilikler yapılmış, özel idare ve milli eğitim müdürlüğü iş birliğiyle Cimin, Pülümür ve Refahiye gibi yerlerde birçok okul inşa edilmiştir.
Ahmet Cevdet Bey (1926-1927): Döneminde, Kuruçay ve Kemah gibi ilçelerde imece usulüyle yeni okullar yapılmıştır.
Mehmet Fevzi Daldal (1927-1928): Memuriyet hayatı boyunca çeşitli takdirnameler almış, Erzincan valiliği öncesi ve sonrası farklı şehirlerde de görev yapmıştır.
Ahmet Azmi Heper (1928): Meslek hayatı oldukça çalkantılı geçmiş; işgaller, esaret ve çeşitli soruşturmalarla dolu zor bir memuriyet hayatı olmuştur.
Hasan Tahsin Bayatlı (1928-1930): Milli mücadele döneminde aktif rol oynamış, Erzincan valiliği sonrası Ordu’da valilik yapmıştır.
Ali Kemali Aksüt (1930-1932): Tarihçi kimliğiyle de öne çıkan bir isimdir; Erzincan şehir tarihi üzerine yazdığı eseriyle bölgenin sosyal ve siyasal yapısına dair önemli bir kaynak bırakmıştır.
Ahmet Muhtar Bey (1932-1933): Görev yaptığı dönemde bölgedeki idari sınırlarla ilgili yazışmalar ve iskan faaliyetleri ön plana çıkmaktadır.
Mehmet Fahri Özen (1933-1939): Yaklaşık 5,5 yıl görev yapmıştır. Döneminde halkevleri faaliyetleri aktif bir şekilde devam etmiştir.
Bu çalışma, Erzincan’ın Cumhuriyet idaresi ile buluştuğu o sancılı ama umut dolu yılları, valilik makamının “koruyucu ve geliştirici” misyonu üzerinden anlamak isteyen bilimseverler için eşsiz bir kaynak teşkil ediyor.
Kaynakça: Kayser, Ö. F. (2020). Atatürk Dönemi Erzincan Valileri [Yüksek Lisans Tezi, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi] Tez No; 635707
