İslamiyet’in ilk dönemlerinden itibaren dinin yayılmasında, korunmasında ve sonraki nesillere aktarılmasında kilit rol oynayan “Sahabe” neslinin tanımı, kapsamı ve dindeki önemi, tarih boyunca İslam âlimleri arasında en çok tartışılan ve üzerinde titizlikle durulan konuların başında geliyor. Sözlükte “bir kişiyle birlikte bulunmak, onunla dost ve arkadaş olmak” anlamındaki sohbet kökünden türeyen sahabe (çoğulu ashab, tekili sahabî), Kur’an-ı Kerim’de ve bizzat Hz. Peygamber’in hadislerinde çok özel bir yere sahip.
İslam tarihinde faziletleriyle öne çıkan ve “Aşere-i Mübeşşere” olarak bilinen cennetle müjdelenen 10 sahabenin öne çıkan kısa özellikleri;
1. Hz. Ebû Bekir es-Sıddîk
Sadakati, teslimiyeti ve İslam’a ilk destek verenlerden olmasıyla öne çıktı. İlk halifedir.
2. Hz. Ömer bin Hattâb
Adaleti, kararlılığı ve güçlü liderliğiyle tanındı. İkinci halifedir.
3. Hz. Osman bin Affân
Hayâsı, cömertliği ve Kur’an mushafının çoğaltılmasındaki hizmetiyle bilinir. Üçüncü halifedir.
4. Hz. Ali bin Ebû Tâlib
İlmi, cesareti ve hikmetiyle öne çıktı. Dördüncü halifedir.
5. Talha bin Ubeydullah
Uhud’daki fedakârlığı ve Resûlullah’ı korumasıyla tanındı.
6. Zübeyr bin Avvâm
Cesareti ve Resûlullah’a yakınlığıyla bilinen seçkin sahabelerdendir.
7. Abdurrahman bin Avf
Ticareti, zenginliği infak etmesi ve cömertliğiyle örnek oldu.
8. Sa’d bin Ebî Vakkas
İslam’da Allah yolunda ilk ok atan sahabelerden ve büyük kumandanlardandır.
9. Saîd bin Zeyd
İlk Müslümanlardan, sakin mizacı ve tevazusuyla tanınan sahabedir.
10. Ebû Ubeyde bin Cerrâh
Güvenilirliğiyle meşhur olup “ümmetin emini” olarak anılmıştır.
İslam tarihinin en önemli nesli olan sahabe kavramı, sanıldığı kadar basit bir tanıma mı sahip? İşte hadis âlimleri ile fıkıhçıların üzerinde uzlaşamadığı kriterler, ilk Müslüman neslin dindeki kritik rolü ve haklarında nazil olan ayetlerin tüm detayları;
Kelime Kökeni ve Kur’an’daki Yeri
Sâhip ve ashap kelimeleri, lugat mânalarıyla Kur’ân-ı Kerîm’de birçok âyette geçmektedir. Hz. Peygamber’in hicretinden söz edilirken onun arkadaşı Hz. Ebû Bekir’e (li-sâhibihî), “Üzülme, Allah bizimle beraberdir” dediği belirtilmektedir (et-Tevbe 9/40). Ayrıca Hz. Mûsâ ile birlikte Mısır’dan yola çıkan İsrâiloğulları’ndan da “ashâbü Mûsâ” diye söz edilmektedir (eş-Şuarâ 26/61). İslamiyet’le birlikte bu kelimeler, Resûl-i Ekrem’i görüp ona inanan kimseler için özel bir terim anlamı kazanmıştır.
Âlimler Sahabeyi Nasıl Tanımlıyor? Tartışılan Kriterler
Sahabenin kimleri kapsadığı konusunda ilk dönemlerden itibaren farklı görüşler ileri sürülmüş, yapılan bazı tanımlar dar veya geniş olduğu gerekçesiyle tenkit edilmiştir:
Saîd b. Müseyyeb’in Tanımı: “Hz. Peygamber ile bir veya iki sene arkadaşlık yapan yahut onunla bir veya iki gazveye katılan kimse” tanımı, zayıf görülmüş ve binlerce kişiyi dışarıda bıraktığı için benimsenmemiştir.
Vâkıdî’nin Tanımı: Bulûğa ermiş olmayı şart koştuğu için, Hz. Peygamber’i çocukken gören Hz. Hasan, Hz. Hüseyin, Abdullah b. Abbas ve Abdullah b. Zübeyr gibi genç isimleri dışarıda bıraktığından reddedilmiştir.
Buhârî ve Ahmed b. Hanbel’in Tanımı: İman edip çok kısa süre de olsa Resûl-i Ekrem’i görenleri sahabe sayan bu tanım; görme şartı nedeniyle âmâları (görme engellileri) dışarıda bıraktığı ve İslam üzere ölme şartını zikretmediği için yeterli bulunmamıştır.
Usûl-i Fıkıh Âlimlerinin Tanımı: Hz. Peygamber’le en az altı ay birlikte bulunmak, ilim öğrenmek amacıyla yanına çokça gidip gelmek ve hadis rivayet etmek gibi şartlar aramışlardır. Ancak bu şartlar, hadis rivayet etmeyen ve kısa süre kalan binlerce kişiyi kapsamadığı için hadis âlimlerince eleştirilmiştir.
Kabul Gören En Kapsamlı Tanım: Hadis Âlimlerinin Görüşü
Daha sonra cumhurun görüşü olarak benimsenen ve İbn Hacer el-Askalânî tarafından yapılan en kapsamlı tarif şöyledir:
“Hz. Peygamber’e mümin olarak erişen ve müslüman olarak ölen kimse.”
Hadis âlimlerinin bu anlayışına göre:
Resûl-i Ekrem’i uyanık iken bir an bile görmek yeterlidir. Uzun süre beraber olmak veya gazveye gitmek şart değildir.
Abdullah b. Ümmü Mektûm gibi âmâ olup Hz. Peygamber’i göremeyen ama onunla sohbet edenler ile Mekke’nin fethi ve Veda Haccı’nda doğrudan ilişki kuramayıp Resûlullah’ın kendilerini gördüğü kimseler de sahabedir.
Sahabî sayılmak için bulûğ çağı değil, temyiz kudreti yeterlidir. Ancak küçük çocukken Resûlullah’ın kendilerini gördüğü, yüzlerini okşadığı ve dua ettiği çocuklar, temyiz çağından sonra onu tekrar görmemişlerse bazı muhaddislere (Yahyâ b. Maîn, Ebû Zür‘a, Ebû Hâtim, Ebû Dâvûd) göre sahabe sayılmazlar.
Hz. Peygamber’i rüyada görmekle sahabe olunmaz.
Kimler Kapsam Dışıdır? Hz. Peygamber hayatta iken Müslüman olan ancak onu görmeyen muhadramlar (Selmân b. Rebîa, Ebû Osman en-Nehdî vb.) sahabe değil, tâbiîdir. Hz. Peygamber’i peygamberlikten önce görüp ölen Cahiliye muvahhidleri (Zeyd b. Amr b. Nüfeyl gibi) ve Müslüman olduktan sonra irtidad edip (dinden dönüp) bu hal üzere ölenler sahabe kabul edilmez.
Dindeki Önemleri: “Onlar Olmasaydı Güvenilir Bilgi Olmayacaktı”
Sahabe nesli fert olarak diğer insanlardan farklı bir üstünlüğe sahip olmadığı gibi mâsum ve günahsız da değildir. Ancak büyük bir kısmı bizzat Resûlullah’ın eğitimiyle yepyeni bir hayata kavuşmuş ve ümmete örnek olmuştur.
Resûl-i Ekrem ve onun şahsiyeti hakkında bilinen her şey sahabenin naklettiği tespitlerden ibarettir. Eğer sahabîler olmasaydı bugün Kur’ân-ı Kerîm, Hz. Peygamber ve İslâm’la ilgili güvenilir bilgi bulunmayacaktı. Kur’an ayetlerinin iniş sebepleri, hadislerin vürûd nedenleri ve İslam’ın pratik hayata tatbiki onların nakilleri sayesinde bilinmektedir.
Kur’an ve Hadislerdeki Faziletleri
Kur’ân-ı Kerîm’de “insanlık için ortaya çıkarılmış en hayırlı ümmet” (Âl-i İmrân 3/110) olarak tanıtılan sahabiler hakkında ayet ve hadislerde şu övgüler yer almaktadır:
Ayetlerde: Mutedil bir ümmet oldukları, Allah’ın kendilerinden, kendilerinin de Allah’tan razı olduğu ve cennetin onlar için hazırlandığı (et-Tevbe 9/100) bildirilmiştir. İhtiyaç içinde olmalarına rağmen başkalarını kendilerine tercih eden sâdık müminler oldukları ve bağışlanacakları haber verilmiştir.
Hadislerde: Hz. Peygamber onları “insanlık tarihinin en hayırlı nesli”, “ümmetin en hayırlıları”, “cehennem ateşinin yakmayacağı kimseler” ve “cennetlikler” olarak tanıtmıştır. Resûl-i Ekrem ayrıca ümmetine, “Ashabımdan hiçbirini çekiştirmeyin” buyurarak onlara iyilik edilmesini ve ikramda bulunulmasını istemiştir.
Kaynak; islamansiklopedisi
